Canlıların Ortak Özellikleri Konu Anlatımı

1.Hücresel Yapı

Hücre, canlıların yapı ve işlev olarak temel birimidir. Canlılar hücre sayısına göre ikiye ayrılır:  Tek hücreliler , Çok hücreliler.

Canlı hücreler hücre yapılarına göre ikiye ayrılır ; Prokaryot hücre , Ökaryot hücre.

Prokaryot canlılar, zarla çevrili çekirdek ve organellere sahip olmayan tek bir hücreden oluşurken ökaryot canlılar zarla çevrili çekirdek ve organellere sahip tek ya da çok sayıda hücreden meydana gelir.

2.Beslenme

Canlılar beslenme şekillerine göre üçe ayrılır:

• Üreticiler (Ototroflar): İnorganik maddelerden organik besin monomeri üretebilen canlılardır.
• Tüketiciler (Heterotroflar): Organik besin monomerlerini hazır alan canlılardır.
• Hem ototrof hem de heterotroflar: Hem besin sentezi yapıp , hem de bunları kullanabilen canlılardır.

3.Solunum

Organik besinlerin birbirini izleyen bir dizi tepkime ile yıkılarak ATP üretilmesine “solunum” denir.

Solunum reaksiyonları; oksijenli solunum, oksijensiz solunum ve fermantasyon olmak üzere üç çeşittir.

Bütün solunum çeşitlerinin ilk evresi ortaktır ve ortak olan bu evreye “glikoliz” adı verilir.

4.Büyüme ve Gelişme

Büyüme tek hücreli canlılarda sitoplazmanın hacimce ve kütlece artışı ile çok hücreli canlılarda ise hücre sayısının ve hacminin artışıyla sağlanır.

Gelişme ise canlının sahip olduğu yapıların zamanla değişerek fonksiyonel olarak olgunlaşmasıdır. Yeni doğan bir bebeğin kilo alması, büyümeye; emeklemesi, yürümesi ve koşması ise gelişmeye örnektir.

5.Hareket

Bitkilerde pasif hareket görülürken, hayvanların çoğunda aktif hareket görülür.

Bir hücreli canlılarda hareketi sağlayan kamçı, sil, yalancı ayak gibi yapılar bulunur. Örneğin öglena, kamçısıyla; paramesyum , silleriyle hareket eder.

6.Boşaltım

Bütün canlılar metabolizma faaliyetleri sonucunda oluşan zararlı ve işe yaramayan atıklar, vücutlarından uzaklaştırır.

Tek hücreli canlılarda atıkların hücre zarından dışarı verilmesi bitkilerde görülen terleme, damlama, yaprak dökümü ; insanlarda ter ve idrar oluşumu ile karbondioksidin dışarı verilmesi birer boşaltım olayıdır.

7.Üreme

Canlı yaşamı için gerekli olmayan üreme neslin devamlılığı için gerekli olan bir olaydır.

Canlılarda genel olarak iki tip üreme şekli görülebilir.

• Eşeysiz üreme: Temelinde mitoz hücre bölünmesi vardır ve kalıtsal çeşitlilik sağlamaz.
• Eşeyli üreme: Temelinde mayoz hücre bölünmesi vardır ve kalıtsal çeşitlilik sağlar.

8.Çevresel Uyarılara Karşı Tepki Verme

Örneğin öglenanın fotosentez yapmak için ışığa doğru hareket etmesi, Venüs sinekkapan bitkisinin böceğin konmasıyla yapraklarını kapatması, filin aşırı sıcaklarda suya girmesi

9.Adaptasyon (Uyum)

Bir canlının bulunduğu ortamda yaşama ve üreme şansını artıran kalıtsal özelliklerin tamamına “adaptasyon” denir.

Kutup ayılarında post renginin beyaz olması, kurak ortam şartlarına uyum sağlayan kaktüslerde yaprakların diken şeklini alması, karasal hayata uyum sağlayan canlılarda solunum organlarının vücut içine çekilmiş olması, sürüngen ve kuşlarda yumurta içerisinde bol miktarda yedek besin maddesinin bulunması, böcek, sürüngen ve kuşlarda boşaltım atıklarının ürik asit şeklinde dış ortama verilmesi, sucul kuş ve kurbağaların parmak aralarında perdelerin bulunması birer uyum örneğidir.

10.Homeostazi (iç denge)

Canlıların iç ortamlarını belirli sınırlar içinde dengede tutmasına “homeostazi” denir.

Örneğin vücut sıvılarının asit baz dengesinin ayarlanması, vücut sıcaklığının sabit tutulması, zararlı atıkların vücut dışına atılması ve vücuttaki su miktarının korunması homeostaziyi düzenleme amacıyla yapılan faaliyetlerdir.

11.Metabolizma

Canlı bünyesinde gerçekleşen yapım ve yıkım tepkimelerinin tamamına “metabolizma” denir.

• Anabolizma (yapım) : Canlılardaki sentez yani yapım reaksiyonlarıdır. Örnek protein sentezi , fotosentez gibi.
• Katabolizma (yıkım) : Canlılardaki yıkım veya sindirim olaylarıdır. Örnek oksijenli solunum , nişastanın parçalanması (hidrolizi)

Bir canlının tam dinlenme anındaki metabolizmasına “bazal metabolizma” denir. Endospor bir bazal metabolizma hali değildir! Son alınan besin çeşidi, miktarı ve kalori değeri bazal metabolizmayı etkilemez.

12.Organizasyon

Tüm canlılar, belirli bir organizasyona sahiptir. Örneğin tek hücreli bir canlı olan amip; bu tek hücresi ile besinlerini alır, işler ve atıkları uzaklaştırır, çevresel uyarılara cevap verir, ürer ve diğer işlevlerini gerçekleştirir. Çok hücreli organizmalar ise tüm bunları özelleşmiş hücreler arasındaki iş bölümü ile gerçekleştirir. Çok hücreli canlılarda görev ve yapı bakımından benzer hücreler bir araya gelerek dokuları, dokular organları, organlar sistemleri, sistemler ise organizmayı meydana getirir. Çok hücreli canlılar, hücrelerin rastgele bir araya toplanmış hâli olmayıp iş birliği içinde olan çok sayıda hücrenin oluşturduğu birlikteliktir. Bu durum canlıya zaman ve enerji tasarrufu sağlar