Fosfor Çevrimi

0
135

Fosfor çevrimi, çeşitli biçimlerdeki fosforun doğadaki dolaşımı. Fosfor, biyosferde çevrimi olan bütün elementler içinde en az bulunanıdır. Oysa, canlı bir sistemdeki enerji aktarımında ve bütün hücrelerde bulunan dezoksiribonükleik asit (DNA) moleküllerinde kodlanmış kalıtsal özelliklerin yeni kuşaklara iletilmesinde temel rol oynadığı için, fosfor yaşamın vazgeçilmez bir öğesidir.

Yeryüzündeki fosforun büyük bölümü kayaçlarda ve tortul birikintilerde bileşikler halinde bulunur. Doğal etkenlerle ya da maden ocaklarının işletilmesiyle açığa çıkan bu elementin bir bölümü, önce su ve topraktan bitkilere, daha sonra sırasıyla otçul hayvanlara, etçil hayvanlara ve asalaklara geçip bu canlıların ölerek doğada çürümesiyle yeniden tatlı su ve kara ekosistemlerine dönecek biçimde çevrimini tamamlarken, serbest kalan fosforun büyük bölümü denizlerde çökelir. Kıyıya yakın sığ kesimlerde çökelmiş olan fosfor kolayca çevrime girdiği halde, açık deniz ve okyanusların derinliklerinde çökelen fosfor ancak tutulan balıklarla ve deniz kuşlarının dışkılarının birikmesiyle (guano) kara ekosistemine dönebilir. Denizlerden karaya aktarılan fosfor miktarı bazı mevsimlerde artarsa da, gerçekte okyanusların derinliklerinde sürekli bir fosfor kaybı olduğu sanılmaktadır.

Fosfor çok tepkin bir madde olduğundan başka elementlerle birleşik halde bulunur. Mikroorganizmaların salgıladığı bazı asitler, suda çözünmeyen fosfor bileşiklerini çözünebilir fosfatlara dönüştürür. Algler ve karadaki klorofilli bitkilerce emilen bu fosfatlar, bitkiyle beslenen hayvanların dokularına geçer. Canlıların ölmesiyle, dokularda tutulmuş olan fosfatlar serbest kalır ve fosfor çevrimi yeniden başlar.
Doğadaki fosforun bir bölümü sürekli olarak denizlerde dağıldığından, toprağın verimliliğini ve tarımsal üretimi koruyabilmek için toprağın fosfatlı gübrelerle zenginleştirilmesi gerekir.